Tập 9: Bản đồ tâm hồn
(Series viết về Catarina thành Siena · Tiến sĩ Hội Thánh thứ 32)
Năm 1970, Đức Phaolô VI đứng trước hàng chục nghìn người tại Quảng trường Thánh Phêrô và công bố điều chưa từng xảy ra trong 1.970 năm lịch sử Giáo Hội.
Ông phong hai phụ nữ làm Tiến Sĩ Hội Thánh, cùng một lúc, cùng một ngày, 27 tháng 9 năm 1970.
Têrêsa Ávila. Và Catarina Siena.
Điều kỳ lạ không phải là họ là phụ nữ, dù đó đã là điều chưa từng có. Điều kỳ lạ là trong số tất cả 31 người đã được gọi là Tiến Sĩ Hội Thánh trước bà gồm các triết gia, các giám mục, các thần học gia…, duy chỉ có Catarina Siena, là người không biết viết.
Toàn bộ tác phẩm của bà, hàng trăm trang Đối Thoại, gần 400 bức thư gửi đến giáo hoàng, hồng y, vua chúa khắp châu Âu, được đọc ra cho thư ký chép. Nhiều lần, trong trạng thái cầu nguyện sâu đến mức mắt mở mà không nhìn thấy gì xung quanh. Thư ký ngồi đó, bút trong tay, và chép.
Doctor Ecclesiae, Tiến Sĩ Hội Thánh, không phải danh hiệu danh dự như bằng khen hay huy chương. Nó là tuyên bố thần học rất cụ thể: lời dạy của người này đã nuôi dưỡng đức tin của Giáo Hội theo cách không thể thay thế. Và Giáo Hội cần tiếp tục học từ người này.
Vậy người phụ nữ không biết viết đó đã dạy gì, cụ thể thế nào, có trừu tượng không mà Giáo Hội xác nhận là không thể thiếu?
Chúng ta hãy cùng đi vào công trình của bà.
1. Cây cầu
Hãy bắt đầu từ cuốn sách.
Đối Thoại về Sự Quan Phòng Thần Linh được đọc ra trong khoảng 1377–1378, khi Catarina 30 tuổi. Không phải sách giáo lý. Không phải hồi ký. Cấu trúc của nó là một cuộc trò chuyện: một linh hồn hỏi, Thiên Chúa trả lời. Catarina đặt bốn thỉnh cầu lớn, về bản thân và Giáo Hội, về Quan Phòng, về Phân Định, về Cầu Nguyện. Và phần lớn cuốn sách là tiếng đáp lại.
Bà không nói “đây là điều tôi suy nghĩ.” Bà nói “đây là điều tôi nghe được.”
Và điều bà nghe được, hình ảnh trung tâm mà các nhà thần học gọi là đóng góp độc đáo nhất của Catarina, là hình ảnh này:
“Ta đã làm cho Con Ta trở thành một cây cầu, thân xác Người bắc ngang qua vực thẳm giữa trời và đất, giữa Thiên Chúa và con người.”
Dừng lại một giây.
Vấn đề mà hình ảnh này đang giải quyết không phải là vấn đề thông tin. Con người biết Thiên Chúa tồn tại. Biết điều tốt là gì. Biết mình đang sai. Vấn đề là khoảng cách, giữa cái mình biết và cái mình có thể sống. Ngày nay người ta gọi nó là intention-action gap. Biết mà không làm được. Muốn mà không thay đổi được.
(Bạn cũng có thể tìm thấy điều tương tự trong bài mình đã viết về thánh Augustino:
Thánh Augustino thành Hippo | Tập 8: Ân Sủng Và Tự Do
Catarina không nói: hãy cố gắng hơn. Không nói: hãy ý chí mạnh hơn.
Bà nói: cây cầu đã được xây. Việc của bạn là bước lên nó, không phải tự xây cầu mới.
Và cây cầu đó có ba bậc thang:
Bậc 1, Đôi chân bị đóng đinh. Linh hồn bắt đầu rời bỏ tội lỗi, không phải vì sợ hỏa ngục, mà vì bắt đầu nhìn thấy tội lỗi là gì thật sự: thứ đang âm thầm phá hủy mình. Các nhà thần học gọi giai đoạn này là via purgativa, con đường thanh tẩy.
Bậc 2, Trái tim bị đâm thủng. Linh hồn không còn phục vụ Thiên Chúa vì sợ hay vì muốn được thưởng, mà vì bắt đầu yêu. Via illuminativa, con đường chiếu sáng. Và Catarina nói thẳng: hầu hết người ta dừng ở đây. Không phải vì họ thất bại, mà vì đây đã đủ tốt theo mọi tiêu chuẩn bình thường. Và bước tiếp theo đòi hỏi buông bỏ thứ người ta vẫn đang bám vào.
Bậc 3: Miệng Người. Bình an hoàn toàn, không phải vì không còn khó khăn, mà vì bên trong được neo vào thứ không thể lay chuyển. Via unitiva, con đường hiệp nhất. Catarina gọi đây là perfetta carità, tình yêu hoàn hảo: không tìm kiếm bản thân trong người kia, cho đi mà không tính toán.
Ba bậc thang, via purgativa, via illuminativa, via unitiva, đã tồn tại trong truyền thống thiêng liêng trước Catarina. Nhưng bà là người đầu tiên gắn chúng vào một hình ảnh mà ai cũng có thể nhìn thấy. Không phải khái niệm trừu tượng. Một cây cầu. Với ba bậc. Mà ai cũng biết bước lên cầu là như thế nào.
Đó là lý do các chủng viện dùng hình ảnh của bà, không phải chỉ khái niệm của người trước bà.
2. Tự tri
Đây là điểm mà nhiều người đọc Đối Thoại lần đầu bị bất ngờ nhất.
Câu mở đầu nền tảng của toàn bộ tư tưởng Catarina, câu mà Thiên Chúa nói với bà, là:
“Ta là Đấng Hiện Hữu. Con là người không có hữu thể.”
Nghe có vẻ hạ thấp. Nhưng đây là nền tảng của điều bà gọi là “căn phòng tự tri”, cella del conoscimento di sé. Và bà nói: không thể biết Thiên Chúa mà không biết mình. Không thể biết mình mà không biết Thiên Chúa. Hai hành trình đó không song song, chúng xoắn vào nhau.
Cụ thể hơn: khi con người nhìn thẳng vào bản thân, không phủ nhận, không biện hộ, không trốn tránh, họ thấy hai thứ cùng lúc: sự giới hạn của mình và tình yêu của Thiên Chúa vẫn ở đó dù giới hạn đó. Hai thứ đó không thể tách rời. Chỉ thấy giới hạn mà không thấy tình yêu, là tuyệt vọng. Chỉ thấy tình yêu mà không thấy giới hạn, là ảo tưởng.
Thánh Inhaxiô Loyola, người sáng lập Dòng Tên, sống 150 năm sau Catarina, xây dựng toàn bộ Linh Thao của ông trên nền tảng tự tri theo nghĩa đó. Ông không trích dẫn bà trực tiếp. Nhưng các học giả thần học thiêng liêng hiện đại theo dõi được đường dây ảnh hưởng rất rõ.
3. Phân định
Đây là điểm độc đáo nhất của Catarina, và ít được nhắc đến nhất.
Bà không nói: hãy tốt bụng và mọi thứ sẽ ổn.
Bà nói điều ngược lại, thẳng đến mức gây khó chịu:
“Đức hạnh mà không có phân định thì nguy hiểm hơn là không có đức hạnh.”
Discretio, phân định. Catarina dành nhiều trang nhất trong Đối Thoại cho khái niệm này. Và bà định nghĩa nó theo cách không ai trước bà làm rõ đến mức đó: phân định không phải do dự, không phải sợ làm sai, không phải cẩn thận quá mức.
Phân định là biết khi nào và như thế nào, đúng người, đúng chỗ, đúng lúc, thay vì dựa vào cảm xúc nhất thời hay quy tắc cứng nhắc.
Ví dụ bà đưa ra trong Đối Thoại rất cụ thể: người cha quá nghiêm khắc với con vì nghĩ đó là đức mạnh, thực ra đang gây hại. Người mẹ quá chiều con vì nghĩ đó là tình yêu, thực ra đang gây hại. Lòng tốt mà thiếu phân định không phải đức hạnh. Nó là cảm xúc được gọi nhầm bằng tên đức hạnh.
Các chủng viện Công Giáo ngày nay dạy phân định theo ba nguồn chính: Thánh Phaolô, Thánh Inhaxiô Loyola, và Catarina Siena. Ba người, ba thế kỷ, ba cách tiếp cận, nhưng cùng một trực giác nền tảng mà Catarina diễn đạt sắc bén nhất.
Đến đây, bạn bắt đầu hình dung Catarina để lại cho chúng ta một tấm bản đồ đi tìm kho báu, mà kho báu đó chính là Chúa Giêsu Kittô.
Có một sự khác biệt quan trọng giữa bản đồ và chỉ đường.
Chỉ đường nói: rẽ trái, đi thẳng 200 mét, rẽ phải. Hữu ích, nếu bạn biết mình đang ở đâu, biết mình muốn đến đâu, và đường không bị tắc.
Bản đồ thì khác. Bản đồ cho bạn thấy toàn bộ địa hình, những con đường, những ngã rẽ, những chỗ nhiều người hay lạc, những chỗ trông như đường tắt nhưng thực ra dẫn ra vách đá. Bạn không cần đi hết bản đồ mới dùng được nó. Bạn chỉ cần nhìn vào và biết: mình đang ở đây. Và từ đây, có những hướng này.
Đó là thứ Catarina để lại.
Cây cầu với ba bậc thang, đó là bản đồ địa hình của hành trình thiêng liêng. Căn phòng tự tri, đó là điểm xuất phát mà bạn phải quay về trước khi bước tiếp. Phân định, đó là la bàn bạn cầm trong tay khi bản đồ không đủ để nói cho bạn biết bước tiếp theo là gì.
Ba thứ đó không phải lý thuyết để biết. Chúng là công cụ để dùng.
Và người để lại ba thứ đó không phải một học giả ngồi trong thư viện. Là người phụ nữ đã đi qua địa hình đó, từng bước, từng bậc , rồi đọc to những gì bà thấy cho người khác chép lại.
Đó là lý do bản đồ này vẫn còn đúng sau 650 năm. Không phải vì nó được vẽ bằng mực tốt. Mà vì địa hình bên trong con người, nỗi sợ, tình yêu, khoảng cách giữa biết và sống, không thay đổi theo thế kỷ.
Bà ấy quá xịn đúng không nào!!!
(Còn tiếp…)
– John Phạm-
Các tập trong series này:
Tập 1: 1347, cái chết đen!
Tập 2: Căn phòng nội tâm!
Tập 3: Ba năm bóng tối !!!
Tập 4: Người mang theo căn phòng
Tập 5: Thành phố chết!
Tập 6: 1370 – Avignon, Giáo hội đang ở đâu?
Tập 7: Ngài sai tôi đi!
Tập 8: Giáo hội giãy đôi
Tài liệu tham khảo:
Thánh Catarina Siena, Đối Thoại về Sự Quan Phòng Thần Linh (1377–1378)
“The Dialogue of St. Catherine of Siena”, ctsnet.edu
“St. Catherine and her Incomparable Dialogue”, holyrosaryprovince.org
“Discernment in Catherine of Siena”, catherineofsiena-spirituality.org
“Catherine of Siena’s Wisdom on Discernment”, scielo.org.za
“Catherine of Siena and the Cell of Self-Knowledge”, opcentral.org
“Women Doctors of the Church: St. Catherine of Siena”, catholic-link.org
“50th Anniversary of First Women Named Doctors of the Church”, aleteia.org
Nguồn: Fanpage Mục vụ giới trẻ Việt Nam
